Entomolohiya sa Panahon ng COVID-19 – Unang Bahagi: Maikakalat ba ang SARS-CoV-2 ng mga insekto?

Paunawa: Minabuti ko pong ihiwalay itong bersyong Tagalog doon sa nauna kong sinulat sa Ingles.

Ang mundo kung saan tayo ipinanganak at kung saan tayo, sa kabutihang palad, ay buháy at patuloy pa ring nabubuhay, ay binabago ng isang bayrus (o virus) na mas malaki kung ikukumpara sa iba pang mga bayrus. Ang buong pangalan nito sa siyensya ay Severe acute respiratory syndrome coronavirus 2. Ang pinaikling tawag dito o kumbaga sa tao, palayaw, ay SARS-CoV-2, tugma naman sa sakit na dulot nito na kilala sa Ingles bilang coronavirus disease 2019 o ang COVID-19, na kung minsan ay tinatawag ding China virus o Wuhan virus. Ang sukat nito ay 50-200 nanometro (nm). Ang isang nanometro ay isang ika-sambilyong bahagi ng isang metro. Iyong bayrus na sanhi ng naunang SARS o severe acute respiratory syndrome na kumalat nang pasambulat sa buong daigdig noong 2002 hanggang 2004 ay may sukat na 80-90 nm at itinuturing na ibang lahiay (o strain) ng parehong sarihay (o species) ng bayrus.

Katulad ng iba pang mga bayrus, ang SARS-CoV-2 ay di-buháy. Ganunpaman, sa oras na makapasok ito sa loob ng mga sihay (cells) ng host, mistulang nagiging bihag nito ang mga makinaryang molekular ng napasukang sihay at tila nag-aasal na may búhay ang bayrus. Sinasakop ng bayrus ang mga dating normal na proseso ng pagkopya, pagtalâ at pagsasalin ng kamani (o gene) na maaaring DNA o RNA. Samakatuwid, pangunahing susi sa paglaban sa COVID-19 ay ang mapigilan ang pagpasok ng bayrus na SARS-CoV-2 sa loob ng mga katawan at mga sanugnayan ng mga bahaging panloob (internal organ systems) ng mga tao.

Kasado na at ipinapatupad na ang mga hakbang upang pigilan ang pagkalat ng bayrus na ito sa loob ng mga pamayanan. Datapuwa’t, may mga seryosong katanungan kaugnay ng mga lokal na kondisyon, partikular na sa loob at paligid ng mga komunidad ng mga maralitang tagalunsod. Una ay ang kasikipan at pagkakadikit-dikit, isang bagay na hindi maiiwasan sa mga lubhang mataong pamayanan. Ang isa pa ay ang mas mataas na populasyon ng mga pesteng insekto o kulisap sa mga pamamahay at karatig na lugar, na dulot na rin ng sari-saring gawain o aktibidad ng mga tao roon. Dahil hindi na maiiwasan o maitatanggi ang ganitong kalagayan ng kapaligiran sa mga naturang lugar, hindi iilan ang mga nagtanong: Maaari bang maikalat o maisalin ng mga insekto ang salot na bayrus na ito? May batayan ang mga ganitong pag-aala-ala dahil alam na ng mga tao na may mga kulisap tulad ng mga lamok na nagdadala ng mga sakit at ang iba namang peste ay nakakapagpakalat ng mga mikrobyong nagdudulot ng sari-saring karamdaman.

Sa ngayon ay mahirap sagutin ang tanong na “Maikakalat ba ng mga insekto ang SARS-CoV-2?” Bago sa ating lahat ang SARS-CoV-2. Magkagayon man, malinaw na may pangangailangan masagot ang ganitong mga katanungan, upang mabawasan kahit paano ang marami ng alalahanin ng mga tao at upang lubusang maituon nila ang pansin at pagkilos sa mga kagyat at pinakamahahalagang hakbang para mapabagal ang pabulusok na pagdami ng mga nagkakasakit ng COVID-19. Sa seryeng ito, pagsisikapan nating sagutin ang katanungang ito at mga kaugnay na isyu, kahit mga pansamantalang kasagutan muna, mula sa pananaw ng isang dalubkulisap o entomologist.

Nawa’y basahin ninyo ang mga paliwanag sa seryeng ito sa mga susunod na araw. Salamat po.

Jun Lit (Ireneo L. Lit, Jr.)

2 thoughts on “Entomolohiya sa Panahon ng COVID-19 – Unang Bahagi: Maikakalat ba ang SARS-CoV-2 ng mga insekto?

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Change )

Google photo

You are commenting using your Google account. Log Out /  Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Change )

Connecting to %s