Entomolohiya sa Panahon ng COVID-19 – Ikalimang Bahagi: Ang SARS-CoV-2, Mga Ipis, at Ang mga Pinakamagaling Nating Hakbang

Mga Ipis

Ayon sa mga dalubkulisap, tinatayang may 4,400ng sarihay ng mga ipis sa buong mundo. Ang mga ipis, kasama ang mga anay (dating order o sunudhay ng Isoptera), ay kabilang sa sunudhay na Blattodea. Sa kasalukuyan, hindi bababa sa 130ng sarihay ng mga ipis ang meron sa Pilipinas. Iba’t ibang papel ang ginagampanan ng mga ipis sa kalikasan lalo na sa larangan ng pagbabalik ng mga sangkap o sustansya sa lupa (nutrient cycling) sa mga gubat, yungib, at iba pang ekosistema (ecosystem). Nagsisilbi rin silang pagkain ng mga maninilang buhay-iláng at panahanan ng mga parasitikong insekto at hanip. Ang mga sarihay ng mga ipis ay marami at iba’t ibang anyo, kulay, disenyo, at palatantuan ng ugaliin o gawi.

Kakatwa at nakakaakit ng pansin ang buhay at laksang pagkakaiba ng mga ipis, subalit natatabunan ang mga ito ng katotohanang naging perwisyo at peste ang mga lima o anim na uri ng ipis sa mga tinatahanan ng mga tao. Hindi lamang sila istorbo o nakakainis sa loob ng mga bahay (kusina, paminggalan, palikuran, atbp.) ngunit palagi ring hindi mapuksa at hindi mawalâ-walâ bilang mangangalkal sa mga tambak o gabundok na basura at mga kanal. Ang karaniwang ipis-bahay ay kilala ring nakakahikà.

Maraming ipis na nasa mga bahay, lalo na ang karaniwang ipis-bahay (kilala rin bilang Ipis Amerikano, Periplaneta americana (L.), ay matatagpuan sa halos lahat ng bansa sa buong daigdig. Pinaniniwalaang malamang na ang mga ipis na peste sa bahay ay di-sinasadyang nakapasok sa maraming lugar sa mundo sa pamamagitan ng komersyo o palitan ng produkto kahit noong unang panahon pa. Sa Pilipinas ang P. americana ay nakarating pagkatapos ng pananakop ng mga Kastila.

Sila ay kumpirmadong nagdadala ng mga mikrobyong coliform – ibig sabihin mga bakteryang kasamahan ng Escherichia coli na matatagpuan sa loob ng bituka ng tao katulad ng Salmonella enterica na sanhi ng malatipus na lagnat o typhoid fever – at gayundin ng ilang mga bayrus tulad ng sa polyo o Polio virus (WHO, 1997). Ang paraan ng pagdadala o pagkakalat nila ay mekanikal. Gaya ng naipaliwanag natin sa mga naunang bahagi ng seryeng ito, pag mekanikal ang paraan ng pagkakalat ng mikrobyo o bayrus, hindi kinakailangang ang sanhi ng sakit ay magparami sa loob ng katawan ng insekto. Sapat nang madampot, makakapit, o kaya ay makalanit sa balat o labas ng katawan, paa, pakpak, sungot o bibig at mailipat ang mikrobyo sa kung anumang sunod na lalakaran o dadapuan ng insekto. Dito ay lubhang mahalaga ang mga ugaliin o gawi ng insekto. Kabilang sa mga gawing ito yaong may kaugnayan sa pagkain, paghahanap ng makakain, at pati ang pagkukumpul-kumpol o pagiging magkakalapit o magkakadikit at kung gaano kadalas na napupunta sila sa mga tirahan ng mga tao, o mga lugar na pinupuntahan ng mga tao o mga bagay na malimit ay mahawakan ng mga tao.

Marahil ay nabuhay nang magkasama ang mga ipis at mga tao noong panahong nanirahan ang mga tribo o pamilya ng mga sinaunang tao sa loob ng mga kuweba noong Huling Tagyelo, na natapos mga 12,000 taon na ang nakaraan. Sa modernong panahon, ang mga pesteng ipis, bagaman nanggaling sa mga lugar na tropikal na mabanas, ay nakarating na rin sa mga malalamig na rehiyon at namuhay sa mga iba’t ibang parte ng mga bahay at gusali kung saan may sapat na init, mamasa-masa, at sagana sa makakain. Ang mga ipis ay maramihang namumuhay nang magkakasama at magkakalapit. Sila ay aktibo sa gabi ngunit mas malimit ay nagtatago kung araw sa mga bitak o puwang ng mga pader o dingding, mga espasyo sa imbakan ng pagkain, paminggalan, sa ilalim ng mga lababo sa kusina, at sa mga ligtas na lugar ng mga banyo o kasilyas, mga kanal, at maging sa mga poso negro. Paborito rin nila ang mga basurahan, mga hindi nahugasang pinggan o plato, kaserola, kawali, kutsara at tinidor, pati na rin sa mga hapag-kainan.

Ang karaniwang ipis-bahay o Ipis-Amerikano, Periplaneta americana, isang mekanikal na tagapakalat ng maraming mikrobyo at bayrus na sanhi ng sakit ng tao.
Larawang kuha ni: Cristian C. Lucañas

Maraming puwedeng kainin ang mga ipis, kabilang na ang mga pagkain ng mga tao at ng kanilang mga alagang hayop. Mas gusto nila ang matatamis at malakaning pagkain. Nakita ko na rin silang kinukutib ang styrofoam (polystyrene) at ang kanilang pinaglunuhan, at mga patay na hayop kabilang na ang iba pang ipis na namatay. Hindi naman pangkaraniwan ang kagat ng mga ipis bagaman ako mismo ay nakaranas na ring makagat ng ipis na Periplaneta australasiae (Fabricius) habang natutulog sa isang kubo sa isa sa mga gawaing pananaliksik sa bukid. Maaari ring magdala sila ng mga itlog ng mga parasitikong bulati sa tiyan at gaya ng nabanggit, maging mitsa ng hika at iba pang allergy. Subalit ang pangunahing isyu sa mga ipis na kaugnay ng kalusugang pambalana ay nakabatay sa kakayanan at ugalíin nilang maggala at magpalipat-lipat sa mga tahanan, mga gusali, mula sa mga basurahan at tambak ng mga basura, mga poso negro, kasilyas, pabalik sa mga bahay, apartment, condo, barung-barong, at higit sa lahat sa mga tae o dumi ng tao, dura, at mga itinapong bagay kasama na ang mga tisyu at face mask. Kinukontamina nila hindi lamang ang pagkain ng tao ngunit maging ang mga ibabaw ng mga bagay na kanilang nilalakaran, tinatakbuhan, ginagapangan at dinadapuan. Lahat ng ito ay nagdudulot sa mga ipis ng kakayanang maging mga mekanikal na tagapagkalat ng mga mikrobyo at mga bayrus. Ganunpaman, sila ay itinuturing na pandagdag at hindi pangunahing sanhi. Sa talaan ng WHO (1997), ang mga ipis ay pinaghihinalaan o kaya ay kumpirmadong tagapagdala ng mga sanhi ng pagtatae, pag-iiti, kolera, ketong, itim na salot o peste, malatipus na lagnat, at nabanggit na rin, ng polio.

Katulad ng sa mga langaw at bangaw, ang mataas na antas ng pagkapositibo sa coronavirus ng mga sampol ng tae o dumi ay nagpapataas ng potensyal ng mga ipis upang makapagkalat ng bayrus sa mga lugar kung saan sila ay marami lalo na sa mga pamayanan ng mga maralitang tagalunsod. Dagdag pa rito, kung pagbabatayan ang mga datos tungkol sa katagalan ng bisa ng mga coronavirus sa tae ng mga paniki o kabag (Le Gouil & Manuguerra 2012; Wu et al. 2020) at italang ang mga ito sa mga maaaring mangyari sa dumi ng tao sa mga lugar na wala o kulang ang tamang kasilyas o palikuran, tumataas ang posibilidad na maging tagapagkalat ng bayrus ang mga ipis.

Maikling Talâ tungkol sa mga Langgam sa Bahay

Dumarami ang mga sarihay ng mga langgam sa loob ng mga pamamahay sa Pilipinas. Ayon sa aking panimulang pag-aaral (Lit, 2010) sa lalawigan ng Laguna, 10 sarihay o uri ang nakilala. Sa pagsisiyasat naman nina Pancho atbp. (2019), mga ganoon din karaming uri ang naitala sa Tangub sa Mindanao. Ang mga langgam sa bahay ay mga mapananalakay na uri. Sa mga ibang panimulang pag-aaral, may kakayanan din silang magkalat ng mga bakteryang coliform sa loob ng tahanan. Depende ito kung saan sila nagpupugad, naghahanap ng makakain, at dumadaan. Ang pagkakalat ay sa pamamagitan ng kanilang mga paa sa paglakad nila o sa pagdikit ng mga bahagi ng kanilang katawan sa mga kontaminadong dumi o pagkain. Halos katulad ng mga ipis ang kanilang potensyal na makapagkalat ng mga mikrobyo o bayrus. Gayunpaman, may kakayanan ng marami sa kanilang uri na maglabas ng mga kemikal na pangontra sa mga mikrobyo. Dahil dito, nababawasan ang kanilang bisa sa pagkakalat ng mga mikrobyo at mga bayrus.

Ano ang Ating Maaaring Gawin?

Minsan pa, ang mga pagtalakay na ginawa sa seryeng ito ay kinakailangang pagnilayang mabuti at maingat. Ang mga pansamantalang paliwanag ay pawing mga pagsasaad ng mga pamunuhà o hypotheses. Kailangang testingin o idaan sa mga eksperimentong maayos at may sapat na pagkakaulit o replicate. Sa ganoong paraan, makakakuha ng mapagkakatiwalaang datos at tiyak na ebidensyang magiging batayan kung aayunan o iwawaksi ang mga pamunuhà. Ang mga pagsisiyasat sa mga ganitong aspeto ay maaaring hindi kagyat o pangunahing pangangailangan sa ngayon. Datapuwa’t ang mga polisiyang ginagawa tungkol sa mga sakuna o sakit ay pinakamabuti kung nakabatay sa siyensya. Kaugnay nito, kailangan ang malawak at buung-buong pagkaunawa sa mga pang-ekolohiyang aspeto ng COVID-19, sa bayrus na sanhi nito – ang SARS-CoV-2, at sa mga tao at kaugnay o nakakasalamuha nilang mga nilalang, kabilang na ang mga insekto. Makakamit ang mga ito kung may kabuuang ebidensyang mula sa pagtutulungan sa pananaliksik ng mga siyentista.

Ganunpaman, lahat ng datos na nakasaad sa talahanayan ipinakita natin sa ikalawang bahagi nitong serye ay tumutugma sa mga pinakamagagaling na hakbang natin para labanan ang COVID-19 o SARS-CoV-2, may ambag man o wala ang mga insektong tinalakay natin.

  1. Sundin ang utos/payo ng mga doctor-manggagamot.
  2. Panatilihing may distansya o puwang sa pagitan mo at na iba pang tao (social distancing).
  3. Itapon nang maayos ang mga basura.
  4. Huwag dumura lalo na sa mga pampublikong lugar.
  5. Magsuot ng face mask o angkop na pantakip ng bibig at ilong.
  6. Hugasan ang mga kamay nang madalas sa tamang paraan.
  7. Itaguyod ang agham o siyensya at igalang ang mga siyentista at ang kanilang mga payo at opinyon.
  8. Manatili sa loob ng mga tahanan, manatiling ligtas sa COVID-19 at iba pang sakit.

Mga Pinagsanggunian

Calibeo-Hayes D, Denning SS, Stringham SM, Guy JS, Smith LG, Watson DW. 2003. Mechanical transmission of Turkey coronavirus by domestic houseflies (Musca domestica Linnaeus). Avian Diseases 47(1): 149-153. https://doi.org/10.1637/0005

Chattopadhyay A. 2020. Fact Check: Can houseflies spread COVID-19? The Logical Indian. https://thelogicalindian.com/fact-check/houseflies-covid-19-coronavirus-amitabh-bachchan-20372.

Chen C, Gao GJ, Xu YL, Pu L, Wang Q, Wang LM, Wang WL, Song YZ, Chen ML, Wang LH, Yu FT, Yang SY, Tang YX, Zhao L, Wang HJ, Wang YJ, Zeng H, Zhang FJ. 2020. SARS-CoV-2–Positive Sputum and Feces After Conversion of Pharyngeal Samples in Patients With COVID-19 Annals of Internal Medicine. doi:10.7326/M20-0991.

Dehghani R, Kassiri H. 2020. A brief review on the possible role of houseflies and cockroaches in the mechanical transmission of Coronavirus Disease 2019 (COVID-19). Archives of Clinical Infectious Diseases doi: 10.5812/archcid.102863. (4 p.)

Gullan PJ, Cranston PS. 2014. The Insects: An Outline of Entomology. 5th ed. West Sussex, UK: John Wiley & Sons, Wiley-Blackwell. 624 p. [Chapter 15. Medical and Veterinary Entomology, pp. 397-417.]

Guo Z-D, Wang Z-Y, Zhang S-F, Li X, Li L, Li C, Cui Y, Fu R-B, Dong Y-Z, Chi X-Y, Zhang M-Y, Lui K, Cao C, Lui B, Zhang K, Gao Y-W, Lu B, Chen W. 2020. Aerosol and surface distribution of severe acute respiratory syndrome coronavirus 2 in hospital wards, Wuhan, China, 2020. Emerging Infectious Diseases 26(7): 2020 Jul [date cited]. https://doi.org/10.3201/eid2607.200885.

Ianiro G, Mullish BH, Kelly CR, Sokol H, Kassam Z, Ng S, Fischer M, Allegretti JR, Masucci L, Zhang FM, Keller J, Sanguinetti M, Costello SP, Tilg H, Gasbarrini A, Cammarota G. 2020. Screening of faecal microbiota transplant donors during the COVID-19 outbreak: suggestions for urgent updates from an international expert panel. The Lancet Gastroenterology & Hepatology 5. https://doi.org/10.1016/ S2468-1253(20)30082-0

Le Gouil M, Manuguerra J-C. 2020. Persistence of SARS-CoV in bat feces (Rhinolophus ferrume- quinum) and implications for the ecology of SARS-CoV related viruses in nature. Final Abstract No. 46.037 (Poster Presentation), 15th ICID Abstracts / International Journal of Infectious Diseases 16S (2012) e158–e316

Lehnert MS, Bennett A, Reiter KE, Gerard PD, Wei Q-H, Byler M, Yan H, Lee W-K. 2017. Mouthpart conduit sizes of fluid-feeding insects determine the ability to feed from pores. Proceedings of the Royal Society B Biological Sciences 284: 20162026.  https://dx.doi.org/10.1098/rspb.2016.2026.

Lit ILJr. 2010. Notes on household ants in Los Baños and Bay, Laguna, Philippines, In Lit ILJr, Navasero MV. 2010.  Philippine Entomologist 24(1): 77-86.

McGeorge F. 2020. Is coronavirus spread by insects? Who should take different precautions? https://www.clickondetroit.com/health/good-health/2020/03/04/is-coronavirus-spread-by-insects-who-should-take-different-precautions/

Pan Y, Zhang DT, Yang P, Poon LLM, Wang QY. 2020. Viral load of SARS-CoV-2 in clinical samples. The Lancet 20(4):P411-412. https://doi.org/10.1016/ S1473-3099(20)30113-4

Pancho UZ, Lit ILJr, General DEM. 2019. Household ants (Hymenoptera: Formicidae) of Tangub City, Misamis Occidental, Philippines. [Abstract no. 20] pp. 191-192, Abstracts of Papers presented at the Scientific Sessions of the Philippine Association of Entomologists, Inc., during the 51st Anniversary and Annual Scientific Conference of the Pest Management Council of the Philippines, Inc., 2-5 July 2019, Coron, Palawan. Philippine Entomologist 33(2): 185-214.

Parada J. 2020. Is coronavirus transmitted by pests? https://www.pestworld.org/news-hub/pest-health-hub/is-coronavirus-transmitted-by-pests/

Ramasubramanian MK, Barham OM, Swaminathan V. 2008. Mechanics of a mosquito bite with applications to microneedle design. Bioinspiration & Biomimetics 3(2008) 046001: 10 p. doi: 10.1088/1748-3182/3/4/046001.

Scoop Team. 2020. Insects and COVID-19: 5 possible coronavirus carriers. https://scoopempire.com/insects-and-covid-19-5-possible-coronavirus-carriers/

Wang WL, Xu YL, Gao RQ, Lu RJ, Han K, Wu GZ, Tan WJ. 2020. Journal of the American Medical Association March 11: e203786.

Watanabe S, Masangkay JS, Nagata N, Morikawa S, Mizutani T, Fukushi S, Alviola PA, Omatsu T, Ueda N, Iha K, Taniguchi S, Fujii H, Tsuda S, Endoh M, Kato K, Tohya Y, Kyuwa S, Yoshikawa Y, Akashi H. 2012. Bat coronaviruses and experimental infection of bats, the Philippines. Emerging Infectious Diseases 16(8): 1217-1223. DOI: 10.3201/eid1608.100208

Webb C. 2020. Can mosquitoes spread coronavirus? The Conversation. https://theconversation.com/can-mosquitoes-spread-coronavirus-134898

World Health Organization [WHO]. 1997. Vector Control: Methods for Use by Individuals and Communities. Rosendaal JA (Prep). Geneva, Switzerland. 424 p.

Wu YJ, Guo C, Tang L, Hong ZS, Zhou JH, Dong X, Yin H, Xiao Q, Tang YP, Qu XJ, Kuang LJ, Fang XM, Mishra N, Lu JH, Shan H, Jiang GM, Huang X. 2020. Prolonged presence of SARS-CoV-2 viral RNA in faecal samples. Lancet Gastroenterology Hepatology https://doi.org/10.1016/ S2468-1253(20)30083-2. Yuen KS, Ye ZW, Fung SY, Chan CP, Jin DY. 2020. SARS-CoV-2 and COVID-19: The most important research questions. Cell Bioscience 10: 40. https://doi.org/10.1186/s13578-020-00404-4

Entomology in the Time of COVID-19 – Part 5: SARS-CoV-2, Cockroaches, and Our Best Practices

Cockroaches

Entomologists estimate that there are about 4,400 species of cockroaches in the world. They, together with the termites (formerly order Isoptera), constitute the order Blattodea. Currently, there are at least 130 species of cockroaches in the Philippines. In nature, cockroaches perform important roles in nutrient cycling in forests, caves, and other ecosystems. They also serve as prey items for many insectivorous wildlife and as hosts of parasitic insects and mites. Many species also exhibit a great variety of forms, color, and behavior patterns.

The interesting life and diversity patterns of cockroaches, however, are often overshadowed by the few, mostly invasive species, about five or six in the Philippines, that have become domestic pests. They are not only a nuisance in the household (kitchen, dining area, toilets, etc.) but also a formidable and omnipresent scavenger in garbage dumps and canals. American cockroaches are acknowledged allergens that can trigger asthma.

Many common house cockroaches, most notably the American cockroach, Periplaneta americana (L.), are almost cosmopolitan species. P. americana was probably introduced accidentally the world over through early trade. In the Philippines, it is suggested that this most abhorred species arrived via commercial routes after the Spanish colonial rule.

The common house cockroach or American cockroach, Periplaneta americana, a mechanical carrier of many disease-causing microorganisms and viruses.
Photo credits: Cristian C. Lucañas

They are confirmed carriers of pathogenic coliforms and other bacteria including Salmonella as well as some viruses like the Polio virus (WHO, 1997). The manner of transmission is mechanical. As we have explained in the earlier parts of this series, in mechanical transmission, multiplication of the virus or any pathogen, for that matter, inside the body of the insect is not necessary. Aspects of the behavior of the insect play the major part in its potential as a mechanical carrier. Such behavioral aspects include those that are associated with foraging and feeding, as well as gregariousness and frequency of encounters with humans or places that humans visit or things that humans touch.

Cockroaches have probably lived in close association with humans since the time when tribes or families also sought the safety of caves during the last Ice Age, roughly the Last Glacial Period that ended around 12,000 years ago. In modern times, pest cockroaches although mainly tropical in origin have also reached temperate regions and live in parts of houses and other buildings where it is warm, moist and abundant with food. They are gregarious, that is they live in groups. They are nocturnal, meaning they are active at night for the most part of their lives but hide during the day in cracks or crevices in walls, food cabinets and cupboards, under kitchen sinks, and secure spaces in toilets, canals, drains and sewer systems. Garbage or rubbish bins, unwashed dishes, pots, pans, and utensils, even dining tables and work areas are, likewise, favorite foraging areas for cockroaches.

Food items for cockroaches are as diverse as their group, which include items used as human food and animal feeds. Starchy and sugary substrates are preferred, but I have also personally observed them nibble at styrofoam (polystyrene) boxes and  their own cast skins, dead animals including their own kind.  Cockroach bites are not common, although I had been bitten by Periplaneta australasiae (Fabricius) while sleeping in a village hut during one fieldwork. They also carry the eggs of intestinal parasites and may trigger asthma and other allergic reactions. The main public health issue concerning cockroaches, however, lies in their ability to and habit of moving freely from one building to another, from garbage dumps and rubbish bins, and sewers and latrines to houses, apartments, condos, and shanties, and most significantly because they feed on human feces, sputum, and other discarded items. They contaminate not only food but also all surfaces where they walk, run, or crawl. All these make them mechanical carriers of microorganisms and viruses that cause diseases although generally, their role is considered supplementary. Cockroaches are suspected or experimentally proven mechanical carriers of the organisms that cause diarrhea, dysentery, cholera, leprosy, black plague, typhoid fever, and as mentioned already, polio (WHO, 1997).

As in the case of filth flies, the high rate of positivity of the coronavirus in fecal samples makes cockroaches potential spreaders in places where their populations are high, especially in urban poor communities. Moreover, if the initial data on the persistence of coronaviruses in feces of bats (Le Gouil & Manuguerra 2012; Wu et al. 2020) will be extrapolated to those of humans in urban poor communities, then the possibility of cockroaches helping in local spread of the virus may also increase.

A Note on Household Ants

There number of species of ants present in Filipino households is increasing. Lit (2010) made an initial survey in Laguna Province and came up with 10 species. Pancho et al. (2019) listed about the same number for Tangub City in Mindanao. Household ants are mainly invasive or tramp species. Preliminary studies have indicated that they may also spread coliform bacteria within the household depending on where they nest, forage, pass through. The spread is effected mainly by their legs walking on as well as their portions of their bodies touching contaminated food sources. Their potential contribution to domestic spread of the virus may be essentially similar to those of cockroaches. However, their ability to produce certain antimicrobial secretions may reduce the potency of microbial pathogens possibly including viruses.

What Do We Do Now?

Again, the above discussions should be taken with ‘a big grain of salt.’ The tentative explanations are, largely, statements of hypotheses. They need to be subjected to replicated experiments so that empirical evidence may confirm or reject them. Investigations on these aspects may not be considered a priority, at the moment. However, policies are at their best when they are science-based. In turn, a thorough and holistic understanding of the ecological aspects of COVID-19, its causal virus – SARS-CoV-2, and humans and associated organisms, including insects, will be best achieved with total evidence generated through research involving collaborations of scientists.

All of these, notwithstanding, the data provided in the table we have mentioned in Part 2 support the best practices available to us today – with or without the contributions of these domiciliary insects.

  1. Follow doctors’ orders.
  2. Observe social physical distancing.
  3. Dispose of wastes properly.
  4. Do not spit in public places.
  5. Wear face masks.
  6. Wash hands often and properly.
  7. Uphold science and respect scientists.
  8. Stay at home, stay safe.

References

Calibeo-Hayes D, Denning SS, Stringham SM, Guy JS, Smith LG, Watson DW. 2003. Mechanical transmission of Turkey coronavirus by domestic houseflies (Musca domestica Linnaeus). Avian Diseases 47(1): 149-153. https://doi.org/10.1637/0005

Chattopadhyay A. 2020. Fact Check: Can houseflies spread COVID-19? The Logical Indian. https://thelogicalindian.com/fact-check/houseflies-covid-19-coronavirus-amitabh-bachchan-20372.

Chen C, Gao GJ, Xu YL, Pu L, Wang Q, Wang LM, Wang WL, Song YZ, Chen ML, Wang LH, Yu FT, Yang SY, Tang YX, Zhao L, Wang HJ, Wang YJ, Zeng H, Zhang FJ. 2020. SARS-CoV-2–Positive Sputum and Feces After Conversion of Pharyngeal Samples in Patients With COVID-19 Annals of Internal Medicine. doi:10.7326/M20-0991.

Dehghani R, Kassiri H. 2020. A brief review on the possible role of houseflies and cockroaches in the mechanical transmission of Coronavirus Disease 2019 (COVID-19). Archives of Clinical Infectious Diseases doi: 10.5812/archcid.102863. (4 p.)

Gullan PJ, Cranston PS. 2014. The Insects: An Outline of Entomology. 5th ed. West Sussex, UK: John Wiley & Sons, Wiley-Blackwell. 624 p. [Chapter 15. Medical and Veterinary Entomology, pp. 397-417.]

Guo Z-D, Wang Z-Y, Zhang S-F, Li X, Li L, Li C, Cui Y, Fu R-B, Dong Y-Z, Chi X-Y, Zhang M-Y, Lui K, Cao C, Lui B, Zhang K, Gao Y-W, Lu B, Chen W. 2020. Aerosol and surface distribution of severe acute respiratory syndrome coronavirus 2 in hospital wards, Wuhan, China, 2020. Emerging Infectious Diseases 26(7): 2020 Jul [date cited]. https://doi.org/10.3201/eid2607.200885.

Ianiro G, Mullish BH, Kelly CR, Sokol H, Kassam Z, Ng S, Fischer M, Allegretti JR, Masucci L, Zhang FM, Keller J, Sanguinetti M, Costello SP, Tilg H, Gasbarrini A, Cammarota G. 2020. Screening of faecal microbiota transplant donors during the COVID-19 outbreak: suggestions for urgent updates from an international expert panel. The Lancet Gastroenterology & Hepatology 5. https://doi.org/10.1016/ S2468-1253(20)30082-0

Le Gouil M, Manuguerra J-C. 2020. Persistence of SARS-CoV in bat feces (Rhinolophus ferrume- quinum) and implications for the ecology of SARS-CoV related viruses in nature. Final Abstract No. 46.037 (Poster Presentation), 15th ICID Abstracts / International Journal of Infectious Diseases 16S (2012) e158–e316

Lehnert MS, Bennett A, Reiter KE, Gerard PD, Wei Q-H, Byler M, Yan H, Lee W-K. 2017. Mouthpart conduit sizes of fluid-feeding insects determine the ability to feed from pores. Proceedings of the Royal Society B Biological Sciences 284: 20162026.  https://dx.doi.org/10.1098/rspb.2016.2026.

Lit ILJr. 2010. Notes on household ants in Los Baños and Bay, Laguna, Philippines, In Lit ILJr, Navasero MV. 2010.  Philippine Entomologist 24(1): 77-86.

McGeorge F. 2020. Is coronavirus spread by insects? Who should take different precautions? https://www.clickondetroit.com/health/good-health/2020/03/04/is-coronavirus-spread-by-insects-who-should-take-different-precautions/

Pan Y, Zhang DT, Yang P, Poon LLM, Wang QY. 2020. Viral load of SARS-CoV-2 in clinical samples. The Lancet 20(4):P411-412. https://doi.org/10.1016/ S1473-3099(20)30113-4

Pancho UZ, Lit ILJr, General DEM. 2019. Household ants (Hymenoptera: Formicidae) of Tangub City, Misamis Occidental, Philippines. [Abstract no. 20] pp. 191-192, Abstracts of Papers presented at the Scientific Sessions of the Philippine Association of Entomologists, Inc., during the 51st Anniversary and Annual Scientific Conference of the Pest Management Council of the Philippines, Inc., 2-5 July 2019, Coron, Palawan. Philippine Entomologist 33(2): 185-214.

Parada J. 2020. Is coronavirus transmitted by pests? https://www.pestworld.org/news-hub/pest-health-hub/is-coronavirus-transmitted-by-pests/

Ramasubramanian MK, Barham OM, Swaminathan V. 2008. Mechanics of a mosquito bite with applications to microneedle design. Bioinspiration & Biomimetics 3(2008) 046001: 10 p. doi: 10.1088/1748-3182/3/4/046001.

Scoop Team. 2020. Insects and COVID-19: 5 possible coronavirus carriers. https://scoopempire.com/insects-and-covid-19-5-possible-coronavirus-carriers/

Wang WL, Xu YL, Gao RQ, Lu RJ, Han K, Wu GZ, Tan WJ. 2020. Journal of the American Medical Association March 11: e203786.

Watanabe S, Masangkay JS, Nagata N, Morikawa S, Mizutani T, Fukushi S, Alviola PA, Omatsu T, Ueda N, Iha K, Taniguchi S, Fujii H, Tsuda S, Endoh M, Kato K, Tohya Y, Kyuwa S, Yoshikawa Y, Akashi H. 2012. Bat coronaviruses and experimental infection of bats, the Philippines. Emerging Infectious Diseases 16(8): 1217-1223. DOI: 10.3201/eid1608.100208

Webb C. 2020. Can mosquitoes spread coronavirus? The Conversation. https://theconversation.com/can-mosquitoes-spread-coronavirus-134898

World Health Organization [WHO]. 1997. Vector Control: Methods for Use by Individuals and Communities. Rosendaal JA (Prep). Geneva, Switzerland. 424 p.

Wu YJ, Guo C, Tang L, Hong ZS, Zhou JH, Dong X, Yin H, Xiao Q, Tang YP, Qu XJ, Kuang LJ, Fang XM, Mishra N, Lu JH, Shan H, Jiang GM, Huang X. 2020. Prolonged presence of SARS-CoV-2 viral RNA in faecal samples. Lancet Gastroenterology Hepatology https://doi.org/10.1016/ S2468-1253(20)30083-2.

Yuen KS, Ye ZW, Fung SY, Chan CP, Jin DY. 2020. SARS-CoV-2 and COVID-19: The most important research questions. Cell Bioscience 10: 40. https://doi.org/10.1186/s13578-020-00404-4

Entomolohiya sa Panahon ng COVID-19 – Ika-apat na Bahagi: Mga Langaw, Bangaw at SARS-CoV-2 – Walang Ebidensya ng Ugnayan Ngunit . . .

Mga Langaw at Bangaw

Ang tanong na makakapagkalat ba ang mga langaw ng SARS-CoV-2, ang bayrus na sanhi ng sakit na COVID-19 ay naging usap-usapan sa mga twit at paglilinaw ng mga kaalaman o fact check nitong mga nakaraang linggo. Hindi bababa sa dalawa sa mga ito ay may tiyak na kasagutang hindi. Layunin natin ngayon na suriin ang tanong at himayin ang mga batayan o ebidensya, kung meron man. Sa huli, titingnan natin kung maaari nga bang isang tiyak na “hindi” ang ating kasagutan.

Ang karaniwang langaw, Musca domestica L., at ang iba’t ibang sarihay o uri ng mga bangaw (bangyaw sa wika ng mga Batangueño) katulad ng Chrysomya megacephala (Fabricius) at mga kamag-anak ng mga ito ay tinatawag na maruruming langawkan [angkan ng mngga langaw]. Sa Pilipinas, humigit-kumulang 15 sarihay ang nakalista sa urihay o genus Musca. Ang mga bangaw naman (Angkanhay o pamilya  Calliphoridae ay binubuo ng hindi bababa sa 80 sarihay o species. Ang mga uod nila ay tinatawag ding kiyaw-kiyaw (maggots). 

Ang mga langaw at bangaw, ang kanilang mga kiyaw-kiyaw at buyón ay malimit na nakikita sa mga nabubulok na organikong bagay. Dahil dito sila ay laging naiiuugnay sa mga basura kabilang ang dumi o tae ng tao. Nakita na rin silang nanginginain sa mga dura pero walang obserbasyon kung pinupuntahan din nila ng isiningáng sipon, uhog o plema. Bukod-tangi rin na maraming sarihay ng bangaw ang kinikilalang mahahalagang susi ng ebidensya sa mga imbestigasyon ng krimen na sanhi naman ng paninirahan ng mga kiyaw-kiyaw nila sa mga bangkay. Marami rin sa kanila, lalo na ang mga bangaw, ang hindi sikat ngunit lubhang mahahalagang polinador o pollinator lalo na sa mga bungang-kahoy.

Isang bangaw o bangyaw – kahit itinuturing na marumi, kabilang rin sila sa mga nakakatulong subalit hindi napapansin na mga polinador (pollinators)

Wala pang nag-aral ng kaugnayan ng sakit na COVID-19 at ng sanhi nitong bayrus na SARS-CoV-2 at ng mga langaw, bangaw o kahit anong uri o sarihay na kabilang sa kanilang angkan. Nirepaso nina Dehghani at Kassiri (2020) ang ilang pag-aaral na maaaring makatulong na maunawaan ang isyung ito. Para naman sa mga ibang coronavirus, ang pinakamalapit ay ang pag-aaral nina Calibeo-Hayes atbp. (2003) tungkol sa pagsasaling mekanikal ng coronavirus sa pabo ng mga langaw. Ang bayrus na ito ng mga pabo ay kilala sa syensya bilang Avian coronavirus (na ang maikling pagtukoy ay IBV para sa avian infectious brochitis virus), isang sarihay ng coronavirus na kabilang sa urihay na Gammacoronavirus. Alalahaning ang SARS-CoV-2 ay kabilang sa urihay na Betacoronavirus. Pareho silang kabilang sa pamilya o angkanhay na Coronaviridae ng mga bayrus. Sa maayos na eksperimento nina Calibeo-Hayes atbp. (2003) nakakuha sila ng matibay ng ebidensya na tumukoy sa pagkakasakit ng mga pabo na nakasalamuha ang mga langaw na nagkaroon ng kontak sa bayrus. Bukod pa rito, matingkad rin na mas maraming nagkasakit kapag mas maraming kontaminadong langaw. Ipinakita ng naturang pag-aaral ang potensyal ng mga langaw bilang mekanikal na tagapagkalat ng IBV na kilala rin bilang TCV.

Sa ikalawang bahagi ng seryeng ito, nabanggit natin ang pag-aaral nina Wang atbp. (2020) tungkol sa antas ng pagkapositibo sa coronavirus ng iba’t ibang sampol mula sa mga pagamutan. Ang matataas na antas ng pagkapositibo sa dura (72%) at sa tae o dumi (29%) ay nagbabadya ng mataas na posibilidad na sila ay maging punduhan ng inokyulum (inoculum) kung hindi maitatapon nang maayos. Ang pagkapositibo sa coronavirus ng dumi ng tao ay nasagap ng isang kilalang tao sa India. Mauunawaan ang pag-ugnay niya nito sa problema ng bansa nila sa kalát na mga dumi ng tao sa ilang lugar at sa malaking bilang ng mga langaw. Napansin din iyon at muling nai-twit ng kanilang pinuno ng pamahalaan. Ang World Health Organization naman o WHO ay nagtwit din at sa isang pabatid na infographic ay binalewala ang sinasabing koneksyon ng pagiging positibo ng dumi ng tao sa coronavirus at ng mg langaw. Nasagap din ito at makailang ulit na na-retwit at naipaskel ng mga nag-iinternet o netizens.

Twit ng World Health Organization noong ika-5 ng Abril 2020

Ang populasyon ng mga langaw at bangaw ay hindi pantay-pantay o pare-pareho ang sa lahat ng lugar katulad ng matagal nang panahong nagdaan o kaya’y tulad ng ating inaakala. Gaya ng iba pang nilalang, nagkakalumpon o nagtitipun-tipon o mas marami sila sa mga lugar kung saan mas marami silang makakain o pumumugaran. Sa mga kondisyon sa kasalukuyan, mas maraming langaw, bangaw, at iba pang langawhay na may bugso sa kalusugang pampamayanan sa mga lugar na maraming manukan, babuyan, tambak o bundok ng basura at panahanan ng mga maralitang tagalunsod. Samakatuwid, maaaring makadagdag sa lokal na pagkakalat ng bayrus ang mga langaw at bangaw sa mga lugar kung saan walang angkop na palikuran o kasilyas na may poso-negro at kung saan maraming tao ang may gawi o ugali pa rin ng pagdura o pagsinga kung saan-saan. Ang mga bibig o nguso ng mga langaw at bangaw ay parang espongha, at ang mga anyo o katangiang angkop ng kanilang mga ibabang labi ay nagbigay sa kanila ng kakayanang masipsip ang mga katas o likidong bahagi ng mga basura o itinapong dumi, kabilang na ang galing sa mga tao. Ang mga puwang sa kanilang labelum, o sa mas teknikal na katawagan, ang sukat ng mga maliliit na kanal na pseudotrachea ay sapat na ang laki sa sukat na 30 mikrometro upang mapapasok ang mga coronavirus. Kung babalikan, ang SARS-CoV-2 ay aabot sa 200 nanometro. Ang isang mikrometro ay katumbas ng isanlibong nanometro. Idagdag pa na ang mga dulo ng paa at ang labas ng katawan ng mga insektong ito ay maaaring mabahiran ng bayrus at mga mikrobyong nakakapagkasakit. Maaari nilang maihawa o maipahid ang mga ito sa kung anumang kanilang madapuan o malandingan. Dapat ding bigyang konsiderasyon kung gaano katagal ang bias ng bayrus sa dumi ng tao sa pagiging potensyal na ambag ng mga insektong ito sa pagkalat ng coronavirus.

Mga detalye ng mala-esponghang panipsip sa dulo ng bibig ng isang langaw. Larawang kuha ng isang electron microscope sa pag-aaral nina Lehnart atbp. (2017)

Ating balikan uli ang mga twit at post o paskil. Ang kanilang pagtiyak na hindi naikakalat ng mga langaw ang sakit na COVID-19 ay nakabatay sa isang twit at infographic ng WHO na ang pamagat ay: “FACT: COVID-19 IS NOT transmitted through houseflies” o sa Tagalog: “Ang totoo: Hindi naikakalat ng mga langaw ang COVID-19.” Ang naturang WHO infographic naman ay batay sa isang diumano ay fact check o pagsusuri ng katotohanan. Ang ginawa ko ay tsinek ko rin ang naturang fact check. Tumpak naman ang sinabi sa fact check, na walang pag-aaral sa kaugnayan ng mga langaw at ng SARS-CoV-2. Katulad ng nabanggit na natin sa Unang Bahagi, bagong bayrus ito. Datapuwa’t, kasama sa naturang fact check ang linya ng pangangatwirang nagpapahiwatig kaugnay ng pagdadala ng mga lamok ng mga bayrus. Ipinaliwanag natin sa Ikatlong Bahagi na ang pagdadala ng mga lamok ng mga bayrus ay likas na biyolohikal. Pakatandaan natin na ang ibang mga kulisap o insekto ay maaaring makapagdala o salin ng mga mikrobyong sanhi ng sakit sa paraang mekanikal. Ang huling salita ng nasabing Fact Check ay: “Samakatuwid, wala pang klarong ebidensya upang paniwalaang ang coronavirus ay maikakalat sa pamamagitan ng mga langaw, sa ngayon.” Oo, nandoon ang katagang pa (yet sa Ingles). Isang kataga ang nakaligtaan o nawala, sinadya man o hindi, at naiba ang kahulugan.

Tunay na ang SARS-CoV-2, ang bayrus na sanhi ng COVID-19 ay pangunahing naikakalat mula sa isang tao papunta sa iba pa, sa paraan ng malapitang pagsasalamuha, kontak, o sa mistulang pa-asbok o spray ng mga pinong patak mula sa likidong nanggaling sa baga o pulmón kapag umuubo o humahatsing ang isang tao. Dapat unang pagtuunan ng pansin at aksyon ang mga hakbang sa pag-iwas sa pagkalat ng bayrus. Gayunpaman, walang balakid na mga kondisyong o salik pangkapaligiran o ekolohikal upang magkaroon ng positibong ugnayan ang mga langaw at bangaw at ang pagkalat ng bayrus na SARS-CoV-2. Nagiging mas maliwanag ito kung isasa-alang-alang ang mga kinakahinatnan ng masikip o siksikang populasyon ng mga tao at ang kaugnay nitong di-kaaya-ayang kondisyon sa kalinisan. Ang pagkakaiba ng mga kapaligirang pisikal at panlipunan sa pagitan ng mas nakakaluwag na tahanan kumpara sa mga lugar ng mga maralitang tagalunsod lubhang matingkad. Sa mga mas mariwasang bahay, lutas kaagad ang problema ng mga pesteng langaw at bangaw sa paglalagay ng screen sa mga pinto at bintana. Ang maayos na banyo o kasilyas ay solusyon laban sa pagkalat ng punduhan ng mga mikrobyo. Subalit hindi ganoon sa hindi gaanong pinalad na mga pamayanan. Sa Pilipinas, partikular na sa Timog Luzon, tinawag na pinakamalaking poso negro ang Lawa ng Laguna. Ang dahilan ay ang humigit-kumulang 25ng porsyento ng mga sambahayan na walang maayos na palikuran. Hindi kailangan ng coronavirus na ito na makapasok at makapagparami sa loob ng katawan ng mga langaw at bangaw. Sapat nang mabahiran sila sa kanilang mga bibig, paa o katawan ng mga kapurit ng bayrus at mailalin o maipahid nila ang mga ito sa kung saan man sila sunod na dadapo.

Ang karaniwang langaw, Musca domestica. Larawan mula sa WikiCommons: Food_cuisine_dishes_Baliuag,Bulacanfvf_18(cropped)

Oo, walang ebidensyang nag-uugnay sa mga langaw at bangaw, sa mga dumi ng tao, dura, uhog, at sa SARS-CoV-2. Walang ebidensya dahil walang pag-aaral o eksperimentong naisagawa. Totoo, mas kagyat na usapin ang sumunod sa mga rekomendadong hakbang upang maiwasan ang pagkalat ng bayrus. Subalit, oo muli, minsan pang ipinaaala-ala sa atin na “ang kawalan ng ebidensya ay hindi nangangahulugan ng ebidensya ng kawalan.”  Nawa ay may pagtutulungang makakasagot nang maayos sa katanungang ito ng isang dalubkulisap, isang syentistang pangkapaligiran, at isang molecular virologist.

Katulad ng karamihan sa inyo, umaasa ako na sana nga ay hindi sila positibo.

Jun Lit (Ireneo L. Lit, Jr.)

Entomology in the Time of COVID-19 – Part 4: Filth Flies and SARS-CoV-2 – No Evidence but . . .

House Flies and Blow Flies

The question of whether house flies can spread SARS-CoV-2 has been the topic of tweets and fact checks recently. At least two of them had definite answers in the negative. Our objective is to look at the question more closely, examine available evidence if any, and see whether we can be definite in answering with a No.

The common house fly, Musca domestica L., and various species of blow flies like Chrysomya megacephala (Fabricius) and allied species are also called filth flies. In the Philippines, there are about 15 species listed under the genus Musca while the blow flies (family Calliphoridae in the broad sense) includes at least 80 species. The larvae of these flies are more popularly known as maggots.  [Note that we use here the two-word common names for these true flies (i.e. flies with two well-developed wings, insect order Diptera), and not the one word housefly and blowfly, to follow agreed conventions among dipterologists to differentiate them from other insects called flies like firefly (a beetle), dragonfly or a butterfly.].

These flies and their larvae and pupae are often encountered in decaying organic matter, and hence, are often associated with solid waste including human feces. They have been observed also feeding on sputum (or spit) but not reported on discarded mucus or phlegm. In particular, many blow fly species are also regarded as important evidentiary material for forensic investigations owing to the association of their maggots with cadavers. Many of these flies are also underrated pollinators of important crops especially fruit-bearing trees.

Blow flies (Order Diptera: Family Calliphoridae) are associated with decaying organic matter but they are also underrated pollinators.

There are no studies on the relationship between COVID-19 and its cause SARS-CoV-2 and house flies or any species of true flies. Dehghani & Kassiri (2020) attempted a quick review of studies possibly related to the topic. For other coronaviruses, the one closest one to date is the study conducted by Calibeo-Hayes et al. (2003) on the mechanical transmission of the Turkey coronavirus by house flies. This virus is known to science as Avian coronavirus (with acronym IBV for avian infectious brochitis virus), a coronavirus species that belongs to the genus Gammacoronavirus, also under the virus family Coronaviridae. Properly replicated experiments generated conclusive evidence that detected virus infection in turkeys in contact with virus-exposed flies and more significantly, that “increased rates of infection were observed with higher fly densities.” The said study demonstrated the potential of the house fly as a mechanical vector of IBV.

In part 2 of this series, we cited a study by Wang et al. (2020) on coronavirus testing positivity rates. The high percentages of positivity on sputum (72%) and on feces (29%) may suggest higher possibility that they can be sources of inoculum if not properly disposed. The occurrence on feces was picked up by an Indian celebrity who understandably connected it with the problem of open defecation in certain areas of their country and the widespread occurrence of house flies. This was in turn retweeted by the head of their government. WHO in a tweet and infographic dismissed the connection between positive detection in feces and houseflies. This was retweeted and posted several times by different netizens.

Tweet from the World Health Organization on 5 April 2020

The population of filth flies are not as uniformly distributed as before or as they we have thought them to be. Like all organisms, they concentrate in areas where their sources of food and/or breeding places abound. Under present conditions, house flies, blow flies, and other flies of significance to public health are more frequently encountered in areas where there are many poultry houses and piggeries, garbage dumps, and urban poor communities. It can be expected therefore that these filth flies are capable of contributing to local spread of the virus in places where there are no proper latrines or septic tanks and when people still have the habit of spitting in public places. These flies have sponging mouthparts, and the modifications of their labium enable them to feed on the liquified or fluid portions of solid wastes, including human wastes. The spaces between the pores of the labellum, or more technically, the diameters of what are referred to as pseudotracheal canals, are large enough at 30 micrometers to accommodate coronaviruses. The higher end of the size range of SARS-CoV-2 particle is 200 nanometers. [Note: 1 micrometer = 1000 nanometers]. Add to that the fact that the tarsi of their legs and external body surfaces can catch viruses and other microbial pathogens and smear them on surfaces where they may subsequently alight. The length of time that the virus remains viable or potent will have to be considered in determining the potential contributions of these insects to the spread of the coronavirus.

Fine details of the sponging apparatus of the mouthparts of a house fly. Image from the study by Lehnert et al. (2017).

Going back to the tweets and posts, their definite negative answer was based on a WHO infographic which had the title: “FACT: COVID-19 IS NOT transmitted through houseflies” . . . In turn the WHO infographic was based on a supposed fact check. I checked the said fact check. The fact check was right in that to date, there are no studies on house flies and SARS-CoV-2. As we have mentioned in Part 1, this virus is new to us. However, the Fact Check cited a line of reasoning alluding to viruses spread by mosquitoes. We explained in Part 3 that mosquito transmission of flavivirid viruses are biological in nature. Let us not forget that some insects can also spread pathogens via mechanical transmission. The Fact Check’s actual conclusion was: “Therefore, there is no clear evidence to believe that Coronavirus can be spread through Houseflies, yet.” Yes, the last word was YET (my emphasis). The omission of one word, whether inadvertent or not, made a difference in meaning.

It is true that SARS-CoV-2, the virus that causes COVID-19 is mainly spread from one person to another through close contact, and aerosolized respiratory droplets when an infected person coughs or sneezes. Our primary preventive actions therefore should focus on this. However, there are no ecological impediments to a positive association between filth flies and other sources of contagion, especially when we take into consideration the consequences of high human population density including unsatisfactory sanitary conditions. The respective physical and social environments of more privileged human settlements and those of the urban poor communities are worlds apart. In the more affluent houses, screened windows and doors very easily keeps the pests outside and proper toilets solves the problem of open sources of contagion. However, that is not so in less privileged communities. In the Philippines, particularly in Southern Luzon, Laguna Lake would not gain the notorious image of being our country’s largest septic tank if the approximately 25% of households had proper toilet facilities. This coronavirus does not need to infect and multiply inside these flies. The flies just need to pick material where the virus particles are and then transfer them to another surface to contaminate it.

The common house fly, Musca domestica. Photo from WikiCommons: Food_cuisine_dishes_Baliuag,Bulacanfvf_18(cropped)

Yes, there is no evidence to connect these filth flies, fecal matter, sputum, and SARS-CoV-2. There is no evidence because no studies have been conducted. True, the more urgent matter is to follow recommended preventive measures. But yes, once more we are always reminded that “the absence of evidence is not an evidence of absence.” Hopefully, a collaborative work involving an entomologist, an environmental scientist, and a molecular virologist would provide the required evidence.

Like most of you, I do hope for the negative.

Jun Lit (Ireneo L. Lit, Jr.)

Entomolohiya sa Panahon ng COVID-19 – Ikatlong Bahagi: Bakit hindi inaasahang magiging tagapagdala ng SARS-CoV-2 ang mga lamok?

Sa ikalawang bahagi ng seryeng ito, iminungkahi natin na malamang ay hindi maikakalat o madadala ng mga lamok ang bagong coronavirus. Ipapaliwanag natin dito kung bakit.

Maraming sarihay o uri ng lamok. Sa Pilipinas, aabot ang bilang sa 330. Hindi lahat ng lamok ay sumisipsip ng dugo ng mga tao o iba pang hayop. Ang iba ay sumisipsip ng katas ng mga halaman. Meron ding umiinom ng nektar. May mga lamok din na ang kanilang uod ay kumakain ng kiti-kiti ng ibang lamok at mayroon ding nasanay na sa pagtira sa tubig sa loob ng mga halamang-pitsel. Sa mga maninipsip ng dugo, mga babae lamang ang nakakagawa nito; ang mga lalaking lamok ay sumisipsip ng katas ng halaman. Samakatuwid, mga babaeng lamok lamang ang may potensyal na maging tagapagkalat o tagapagdala ng mga sanhi ng sakit na nasa dugo.

Kailangan ng babaeng lamok ang nasisipsip na dugo para sa pagkabuo ng kanyang mga itlog. Dahil dito, makailang ulit itong sisipsip ng dugo upang masagutan ang pangangailangan. Ang proseso ng pagpili ng kalikasan (o natural selection) ay lumikha ng mga bayrus na napaburan ng pangangailan ng mga babaeng lamok na magpalipat-lipat ng mga sisipsipan nito ng dugo.  Habang nagaganap ang pagsipsip ng dugo at paglipat sa iba’t ibang host, maaaring makuha ng lamok ang mikrobyo sa loob o labas ng kanyang nguso o bibig o ito mismo ay maimpeksyon at maging tulay na panahanan. Alin man ang mangyari, maaaring maging tagapagdala ng sakit ang lamok.

Ang pagiging tagapagdala ay nangangahulugan ng pagsasalin ng mga sanhi ng sakit mula sa isang hayop (kasama na ang tao) papunta sa iba pang hayop. Ang paglilipat ay maaaring mekanikal o biyolohikal. Itinuturing na mekanikal ang paglilipat kung halimbawa ay nailipat ng lamok ang bayrus mula sa isang hayop papunta sa kasunod habang mabisa pa ang bayrus sa dugo sa kanyang panipsip. Katulad din ito ng isang ipis o langaw na nabahiran ng bakterya galing sa tae o dumi at pagkatapos ay naipahid ang bakterya mula sa bibig, paa o katawan ng insekto papunta sa pagkain ng tao at pagkatapos ay nagkakaroon ang tao ng mga karamdaman tulad ng typhoid. Pasibo o walang kailangang gawin o ibang mangyari sa sanhi ng sakit habang inililipat o ikinakalat ito mula sa isang hayop na panahanan papunta sa kasunod na biktima, at hindi kailangang dumami sila sa loob ng insektong tagapagdala. Karaniwan sa paglilipat na mekanikal na isa lamang ang mga insekto sa maraming paraang naikakalat ang mikrobyo.

Sa paglilipat na biyolohikal, may malapít na ugnayan ang insektong tagapagdala, ang mabisang sanhi ng sakit (virulent pathogen) at ang tatablang panahanan (susceptible host). Kailangan silang tatlo para maganap ang pagkakasakit. Nagpaparami ang sanhi ng sakit sa loob ng tagapagdala at malimit ay malapit ang tugmaan nilang dalawa. Ang ganitong uri ng ugnayan ay maaari lamang maibunsod ng napakatagal ng proseso ng ebolusyon sa panguguna ng pagpili o paghirang ng kalikasan. Ang mga bayrus na nakakapagparami sa loob ng mga insekto at iba pang arthropod at ng panahanang may-gulugod ay tinatawag na mga arboviruses (mula sa mga katagang arthropod-borne viruses). Artipisyal o hindi naturál ang grupong arboviruses dahil sila ay kabilang sa iba’t ibang pamilya ng mga bayrus at hindi base sa relasyong angkan o ebolusyonaryo ng mga bayrus.

Ang unang hakbang upang maimpeksyon ang isang lamok ay ang makakagat ito ng isang hayop o tao na maysakit. Bagaman kilala ang mga lamok na nakakapagdala ng mga bayrus tulad ng sa dengue, chikungunya, Zika, at Japanese encephalitis, hindi nila kayang ikalat ang maraming iba pang mga bayrus katulad ng HIV at Ebola. Ang mga dahilang ay maaaring napakababa ng bilang ng mga kapurit ng bayrus ang nananalaytay sa dugo o kaya naman ay hindi talaga naaapektuhan ang lamok. Samakatuwid, ang pagdadala ng bayrus ng isang lamok ay hindi kasing-simple lamang ng isang heringilya na may bahid ng dugo at gagamitin mula sa isang tao at sa mga iba pang kasunod o isang pipeto mula sa isang tubong sisidlan papunta sa isa pa. Kapag tinusok ng isang lamok ang balat ng tao o hayop at sumipsip ng dugong may bayrus, mabilis na nakakarating ang bayrus sa tiyan ng lamok. Mula doon, kailangang matablan ng bayrus ang mga sihay ng bituka o tiyan ng lamok, upang tumalab din at makapasok sa iba pang bahagi ng katawan ng insekto (ulo, kaha, at tiyan), pangunahin sa likidugo (haemolymph) at pati sa mga paa at pakpak. Ang panghuling destinasyon ay ang tipunan ng laway (salivary gland) upang kasabay nang maipasa ang bayrus sa susunod na kakagating biktima. Ang buong proseso ay tumatagal mula ilang araw hanggang ilang linggo.

Bukod pa sa takdang panahon, kailangan din ng bayrus na makalabas sa bituka o tiyan, papunta sa loob ng katawan ng lamok, at sa tipunan ng laway. Bawat hakbang ay tila di-malampasang harang para sa bayrus, na madali lamang kung angkop ang bayrus subalit para sa iba, matutunaw lamang bayrus kasama ng sinipsip na dugo sa tiyan o kaya ay ilalabas kasama ng dumi. Ang mga bayrus na nagdudulot ng dengue, zika, at Japanese encephalitis ay kabilang sa pamilya ng bayrus na Flaviviridae samantalang iyong sa chikungunya ay sa Togaviridae. Ibang-iba ang anyo ng kanilang mga kalubang protina (protein coat) kung ihahambing sa kaluban ng mga coronavirus (pamilyang Coronaviridae) na mas maraming burloloy at mga malakabuteng korona. Batay sa sukat, kahit na lubhang mas malaki ang SARS-CoV-2 kumpara sa bayrus ng dengue, makakalusot pa rin ito sa loob ng panipsip ng lamok (~22 mikrometro). Gayunpaman, ang mga taal na pagkakaiba sa istruktura, ay nangangahulugan ng pagkakaiba sa pagkasya papasok at palabas ng panipsip ng mga lamok, at ganundin sa tagal ng bisa at galaw o kilos sa loob ng katawan ng isang potensyal na tagadala.

Sa ating kaalaman sa kasalukuyan, wala pang coronavirus na angkop na maikalat o maisalin ng mga lamok.

Jun Lit (Ireneo L. Lit, Jr.)

Ito ay isang lalaking lamok, pansinin ang palatandaan – higit na mabalahibong mga sungot o antena (plumose antennae). Hindi kailangan ng mga lalaking lamok na sumipsip ng dugo kaya hindi sila nagdadala ng mga sakit. Larawang kuha ni Cristian C. Lucañas

Entomology in the Time of COVID-19 – Part 3: Why would mosquitoes not be probable vectors of SARS-CoV-2?

In Part 2, we suggested that mosquitoes are not possibly vectors of the new coronavirus. Let us explain why.

There are many species of mosquitoes. In the Philippines, the number can reach 330. Not all mosquitoes are blood-feeders. Other species suck plant sap while there are also nectar feeders. There are also mosquitoes which have their larval stages feeding on the wrigglers of other mosquito species as well as those that specialize on inhabiting the water contents of pitcher plants. For those that feed on blood, only the females do; the males feed on plant juices. Thus, only the females of blood-feeding species are potential vectors of blood-borne pathogens.

The blood meal is necessary for the development of the eggs inside a female mosquito’s body. For this reason, the mosquito usually feeds by sucking blood from several hosts. Natural selection has produced viruses that are favored by this biological requirement of female mosquitoes to move from host to host. During the process, mosquitoes may plainly acquire a pathogen in or on its mouthparts or body or they may become infected as intermediate hosts. Either way they could function as carriers or vectors.

Being a vector means transmitting disease-causing pathogens from one animal, including human, host to another. The transfer may be through mechanical or biological means. Mechanical transfer occurs when a mosquito transfers a virus from a bat to another in the blood on its proboscis. A similar event happens when a cockroach or house fly acquires bacteria when feeding on faeces, and then physically transfers some bacteria from its mouthparts, legs, or body to human food, the bacteria later causes gastroenteric diseases like typhoid fever. The pathogen is transported passively from one host to another, without them multiplying inside the vector. Generally, for  mechanical transfers, the insect is just one of several means to spread a pathogen.

In the case of biological transfer, there is a closely knit association among the insect vector, the virulent pathogen, and the susceptible host. All three are needed for the transfer to occur and the disease to develop. The pathogen multiplies within the insect vector, and oftentimes, there is specificity between the vector and the pathogen. Such close association can only evolve through long-term processes governed by natural selection. For viruses that multiply in an arthropod vector and a vertebrate host, they are termed arboviruses (from arthropod-borne viruses). Arboviruses belong to several virus families and hence, the grouping is artificial i.e., it is not based on the evolutionary relationships of the viruses.

For a mosquito to become infected, the first necessary step is to bite an infected animal, such as a human. While it is known that mosquitoes can transmit a number of viruses like dengue, chikungunya, Zika, and Japanese encephalitis viruses, they cannot transmit many other viruses, such as HIV and Ebola, either due to low concentrations of the virus circulating in the blood, or mosquitoes do not become infected at all. Therefore, a mosquito carrying virus is more complicated than a contaminated syringe used on several persons or pipette from one tube to another. When a mosquito pierces through a host skin and sucks up blood that contains a virus, the virus quickly ends up in its gut. From there, the virus needs to infect the cells lining the gut so that it may pass through to infect the rest of the body (head, thorax and abdomen) of the mother mosquito, mainly through the haemolymph and spreading even to the legs and wings. The virus then has to infect the salivary glands before being passed on by the mosquito when it next bites the next victim. This process can take from a few days to weeks.

Aside from the time factor needed for the incubation or the process to be completed, the virus also needs to escape from the gut, to be incorporated into the haemolymph and through the body of the insect, and then into the salivary glands. Each step in this process can be an impenetrable obstacle or barrier for the virus. This may be quite easy for viruses that have adapted to this process. However, for other viruses, they will just be digested or excreted.  The viruses causing dengue, zika, and Japanese encephalitis belong to the virus family Flaviviridae while that of chikungunya belong to Togaviridae. They have an entirely different protein envelope structure compared to the coronaviruses (family Coronaviridae). In terms of size, even if SARS-CoV-2 is relatively larger than the dengue virus, it may still pass through the internal tube of a mosquito’s proboscis (~22 micrometers). However, the basic differences in physical structure, and in their longevity and behavior inside a potential carrier may imply differences in their admissibility through the mosquito’s feeding apparatus.

So far as known, coronaviruses have not evolved to be transmitted by mosquitoes.

A female Aedes aegypti sucking blood using its piercing-sucking mouthparts. Drawing is from the cover of Chapter 15 of the book “Insects: An Outline of Entomology” by PJ Gullan & PS Cranston (2014), published by Wiley-Blackwell

Jun Lit (Ireneo L. Lit, Jr.)

Poverty is not a choice

Poverty is not a choice. I don’t think it is. It’s not something like a button that you press on your laptop or gadget. It’s not as if all the poor have taken religious vows to shy away from worldly riches. If it were, the great majority of those you abhor would not choose a life of hardships. In fact, most of them have been striving to free themselves from such enslaving chains. True, you might have seen lazy persons. If all the people in the world counted to 100,000,000, a minority of 1% would be 1,000,000 – that’s many! And yet you fail to see the great 70% – 70,000,000 toiling farms, running machines, etc. – never lazy but still poor.

Too often, the more privileged among us, opined that not to work is a choice. Again, that is true. There are also those who are choosy in finding work. The great majority, however, do not have a choice. Poverty has deep, intricate and interconnected roots. Discussing them – demographic roots, intergenerational patterns, and the never-ending cycles of lack of education, environmental degradation, poor governance, etc. – would take more than a short blog post. In fact, not just a few scholars have elaborated on why the poor remain poor in their books, some dedicating entire lifetimes to studying this matter.

One thing shines above the many reasons of prevailing poverty. It is the system that puts premium on wealth rather than on human dignity that prevents the poor from rising up. If poverty is a choice, then that is made for them by those who want to maintain a large and vulnerable poor sector.

Jun Lit

Entomolohiya sa Panahon ng COVID-19 – Ikalawang Bahagi: Ang mga lamok ba’y maaaring magdala ng SARS-CoV-2?

Sa unang bahagi ng seryeng ito, ibinahagi ko ang tanong na: Makakapagkalat ba ng SARS-CoV-2 ang mga insekto? Gaya ng nabanggit ko roon, mahirap sagutin ang tanong na ito sa ngayon. Unang-una, ang SARS-CoV-2 bago sa atin. Sa katunayan, ang naunang pansamantalang pangalan nito ay nCoV o novel coronavirus, ibig sabihin bago talaga. Sabihin pa, sinisiyasat pa ng syensya ang lahat nitong anggulo, at sa kabutihang-palad, tila napakabilis ng mabubuting kaganapan lalo na sa mga pinaka-kagyat ng aspeto. Pangalawa, wala pang hakbang tungkol sa pagtukoy at pagtalâ ng pagkakaroon o pagtataglay at ng tagal ng bisà ng mga kapurit ng bayrus sa mga panahanan (hosts) maliban sa mga tao, paniki o kabag, at mga balintong (pangolins) at sa ibabaw ng ilang material tulad ng mga plastik, tela, at metal. Karamihan ng mga mababasang artikulong may pagtalakay sa paksang ito ay mas malamang ang haka-haka at malimit ay nanghihikayat lamang ng mga kliyente o kostumer upang tangkilikin ang mga serbisyong pagpuksa ng mga peste. Sa kasalukuyang kalagayan ng ating ekonomiya, maaaring mabuting bahagi ng kalinisan ang pagpuksa ng mga pesteng kulisap, subalit hindi maaaring maging pangunahing pagkakagastusan ng nakararami.

Nabanggit ko na rin na layunin nitong serye ang makatulong mabawasan ang pag-aalala ng mga tao at nang sa gayon ay maituon ang pansin at gawain para makatugon sa panawagang ‘flatten the curve.’ Pansamantala ang mga sagot, pero ang maganda rito, pananaw ito ng isang dalubkulisap o entomologist – isang taong nag-aaral ng mga insekto. Nakabatay ang mga sagot sa mga pangkalahatang kaalaman tungkol sa buhay at gawi ng mga kulisap at ng mga papel na ginagampanan nila sa pagpapakalat ng sakit na nakakahawa, at sa ngayon ay kung anong alam na, kahit limitado pa, ukol sa mga sampol galing sa klinika na positibo sa coronavirus. Bagaman at pansamantala ang mga sagot, inihayag ang mga ito bilang mga pamunuhà o mga hypothesis. Kailangang subukan o testingin ang mga pamunuhà upang makakalap ng mga ebidensyang syentipiko o mula sa mga eksperimento, kung maaari ay isang koponang binubuo ng isang entomologist, medical epidemiologist, at molecular biologist-virologist.

Tingnan natin, mga lamok muna

May tatlo o higit pang sarihay o uri ng lamok, Aedes aegypti (L.), Aedes albopictus (Skuse), at Culex spp., ang kabilang sa mga insektong sumisipsip ng dugo at kilalang nagdadala ng mga kurubyo o bayrus na sanhi ng mga sakit sa tao. Ang mga sarihay ng Aedes ay nagdadala ng mga bayrus ng dengue, zika, at chikungunya habang ang mga Culex ay nagdadala ng bayrus ng sakit na Japanese encephalitis. Ang mga Anopheles naman ay nagkakalat ng mga parasitikong Plasmodium na sanhi ng malarya, at ang iba pang lamok ay may taglay na mga parasitikong ulay na sanhi ng filariasis o elephantiasis.

Para maging tagakalat o tagasalin ng mga bayrus ang mga lamok, kailangang maraming kapurit ng bayrus sa dugo ng maysakit. Tatalakayin natin ito sa ikatlong bahagi ng seryeng ito. Sa ngayon, tingnan muna natin ang pag-aaral nina Wang atbp. (2020) na nagbahagi ng mga antas ng pagkapositibo sa SARS-CoV-2 ng iba’t ibang sampol mula sa mga klinika:

Batay sa mga datos, isang porsiyento lamang ng mga sampol ng dugo ang nagpositibo sa coronavirus. Bagaman nagbabadya rin ito na may mga pagkakataon na ang impeksyon ay systemic o sa buong katawan, ang mababang antas ng pagkapositibo sa mga sampol ng dugo ay maaaring nagsasaad rin, hindi nga lang awtomatik, ng mababang posibilidad ng paghawa sa pamamagitan ng dugo at nagpapahiwatig din ng mababang posibilidad na maging tagapagkalat ang mga lamok. Gayunpaman, ang pamunuhang ito ay nangangailangang makumpirma ng ebidensyang molekular.

Aedes albopictus, isang uri ng lamok na katulad ng lamok-dengue na Aedes aegypti. Hindi inaaasahan na makakapagkalat sila ng virus na sanhi ng COVID-19. Larawang kuha ni Cristian C. Lucañas

Jun Lit (Ireneo L. Lit, Jr.)

Entomology in the Time of COVID-19 – Part 2: Can mosquitoes spread SARS-CoV-2?

In Part 1 of this series, I posed the question: Can insects spread SARS-CoV-2? As I have mentioned there, that question is difficult to answer at present. First, SARS-CoV-2 is new to us. In fact, its original tentative name was nCoV, for novel coronavirus. Needless to say, science is still investigating all its angles, and fortunately, developments are relatively rapid particularly in the most urgent aspects. Second, there are no efforts yet on detecting and documenting the occurrence and viability of the virus particles on hosts other than humans, bats, and pangolins and on certain surfaces like plastics, fabric and metals. Most of the existing articles on the topic are speculative and largely leaning to enticement of clients to patronize pest control services. Under the present economic situation, pest control would be a good part of sanitation but could not be a priority for most people.

This attempt to give answers also aims to help lessen people’s worries so that they may concentrate on the more salient measures to help ‘flatten the curve.’ The answers here are tentative, but the good thing is, they are from the viewpoint of an entomologist – a person who studies insects. The bases of the answers given below are general knowledge on the biology of these insects, their known roles and behaviors in relation to spread of communicable diseases, and the available, albeit limited, data on incidence of the virus in clinical samples. These answers are also admittedly largely speculative but effort is made to provide statements of hypotheses. These hypotheses may be or, rather, need to be tested and supported with empirical evidence hopefully by a team – at least an entomologist, a medical epidemiologist, and a molecular biologist-virologist.

So let us see, the mosquitoes first

At least three species of mosquitoes, Aedes aegypti (L.), Aedes albopictus (Skuse), and Culex spp., are among blood-sucking insects known to be vectors of human disease-causing viruses. Aedes species are carriers of dengue, zika, and chikungungya viruses while Culex species are known to transmit Japanese encephalitis virus. The other well-known medically important mosquitoes are Anopheles spp., vectors of Plasmodium spp. that cause malaria, and various species that can carry filarial parasites.

For mosquito vectors to be able to spread viruses, the pathogen must be highly present in the host’s blood. The details of this will be discussed in Part 3 of this series. In the meantime, let us examine what is currently the known incidences of positive detection of SARS-CoV-2 in clinical samples as provided by Wang et al. (2020), thus:

Based on their data, only one percent of blood samples tested positive for the coronavirus. Although this indicates that the viral infection may be systemic, the low positivity rate for blood samples may also suggest, but not automatically, low possibility of transmission through the blood and by inference, low possibility of blood-sucking mosquitoes becoming vectors. However, this is still a hypotheses, and it requires confirmation with molecular evidence.

One of the dengue mosquitoes, Aedes albopictus – this one has just emerged from its pupa. Photo credits: Cristian C. Lucañas

Jun Lit (Ireneo L. Lit, Jr.)

Entomolohiya sa Panahon ng COVID-19 – Unang Bahagi: Maikakalat ba ang SARS-CoV-2 ng mga insekto?

Paunawa: Minabuti ko pong ihiwalay itong bersyong Tagalog doon sa nauna kong sinulat sa Ingles.

Ang mundo kung saan tayo ipinanganak at kung saan tayo, sa kabutihang palad, ay buháy at patuloy pa ring nabubuhay, ay binabago ng isang bayrus (o virus) na mas malaki kung ikukumpara sa iba pang mga bayrus. Ang buong pangalan nito sa siyensya ay Severe acute respiratory syndrome coronavirus 2. Ang pinaikling tawag dito o kumbaga sa tao, palayaw, ay SARS-CoV-2, tugma naman sa sakit na dulot nito na kilala sa Ingles bilang coronavirus disease 2019 o ang COVID-19, na kung minsan ay tinatawag ding China virus o Wuhan virus. Ang sukat nito ay 50-200 nanometro (nm). Ang isang nanometro ay isang ika-sambilyong bahagi ng isang metro. Iyong bayrus na sanhi ng naunang SARS o severe acute respiratory syndrome na kumalat nang pasambulat sa buong daigdig noong 2002 hanggang 2004 ay may sukat na 80-90 nm at itinuturing na ibang lahiay (o strain) ng parehong sarihay (o species) ng bayrus.

Katulad ng iba pang mga bayrus, ang SARS-CoV-2 ay di-buháy. Ganunpaman, sa oras na makapasok ito sa loob ng mga sihay (cells) ng host, mistulang nagiging bihag nito ang mga makinaryang molekular ng napasukang sihay at tila nag-aasal na may búhay ang bayrus. Sinasakop ng bayrus ang mga dating normal na proseso ng pagkopya, pagtalâ at pagsasalin ng kamani (o gene) na maaaring DNA o RNA. Samakatuwid, pangunahing susi sa paglaban sa COVID-19 ay ang mapigilan ang pagpasok ng bayrus na SARS-CoV-2 sa loob ng mga katawan at mga sanugnayan ng mga bahaging panloob (internal organ systems) ng mga tao.

Kasado na at ipinapatupad na ang mga hakbang upang pigilan ang pagkalat ng bayrus na ito sa loob ng mga pamayanan. Datapuwa’t, may mga seryosong katanungan kaugnay ng mga lokal na kondisyon, partikular na sa loob at paligid ng mga komunidad ng mga maralitang tagalunsod. Una ay ang kasikipan at pagkakadikit-dikit, isang bagay na hindi maiiwasan sa mga lubhang mataong pamayanan. Ang isa pa ay ang mas mataas na populasyon ng mga pesteng insekto o kulisap sa mga pamamahay at karatig na lugar, na dulot na rin ng sari-saring gawain o aktibidad ng mga tao roon. Dahil hindi na maiiwasan o maitatanggi ang ganitong kalagayan ng kapaligiran sa mga naturang lugar, hindi iilan ang mga nagtanong: Maaari bang maikalat o maisalin ng mga insekto ang salot na bayrus na ito? May batayan ang mga ganitong pag-aala-ala dahil alam na ng mga tao na may mga kulisap tulad ng mga lamok na nagdadala ng mga sakit at ang iba namang peste ay nakakapagpakalat ng mga mikrobyong nagdudulot ng sari-saring karamdaman.

Sa ngayon ay mahirap sagutin ang tanong na “Maikakalat ba ng mga insekto ang SARS-CoV-2?” Bago sa ating lahat ang SARS-CoV-2. Magkagayon man, malinaw na may pangangailangan masagot ang ganitong mga katanungan, upang mabawasan kahit paano ang marami ng alalahanin ng mga tao at upang lubusang maituon nila ang pansin at pagkilos sa mga kagyat at pinakamahahalagang hakbang para mapabagal ang pabulusok na pagdami ng mga nagkakasakit ng COVID-19. Sa seryeng ito, pagsisikapan nating sagutin ang katanungang ito at mga kaugnay na isyu, kahit mga pansamantalang kasagutan muna, mula sa pananaw ng isang dalubkulisap o entomologist.

Nawa’y basahin ninyo ang mga paliwanag sa seryeng ito sa mga susunod na araw. Salamat po.

Jun Lit (Ireneo L. Lit, Jr.)